Poland

This page is also available in English ›

General information

About this country

Polskie kolekcje przyrodnicze są przechowywane w różnych placówkach naukowych na terenie całego kraju. Inwentaryzację zbiorów instytucje podjęły wiele lat temu, jednak ze względu na wysoką liczbę okazów działania trwają do dnia dzisiejszego. Dotychczasowe przybliżenia mówią o 15 mln okazów zwierząt i 5 mln okazów zielnikowych roślin i grzybów. Przez wiele lat działalność związana z opieką i wykorzystaniem zbiorów przyrodniczych była mocno niedofinansowywana. Dopiero od niedawna, dzięki rządowym programom digitalizacji, można dostrzec zmianę tego stanu, choć duże projekty digitalizacji zbiorów dopiero się rozpoczęły. Wcześniejsze działania wykonywane były indywidualnie przez poszczególne instytucje. Jedyne systemowe podejście do kwestii integracji i udostępniania danych w skali ogólnokrajowej reprezentowała Krajowa Sieć Informacji o Bioróżnorodności. W ramach tej organizacji powstało konsorcjum mające na celu rozwinięcie w Polsce działań DiSSCo. Konsorcjum tworzą w tym momencie dwie instytucje – Uniwersytet Warszawski oraz Muzeum i Instytut Zoologii PAN, a docelowo skupi instytucje posiadające największe krajowe kolekcje przyrodnicze.

participating institutions

Piotr Tykarski

Uniwersytet Warszawski
pl@dissco.eu

[pmap country="Poland"]
Uniwersytet Warszawski

Uniwersytet Warszawski jest największą uczelnią w Polsce i jednym z wiodących krajowych ośrodków naukowych. Oprócz 21 wydziałów, UW posiada także 30 dodatkowych centrów naukowych i dydaktycznych. W roku 2016 UW uzyskał tytuł „HR Excellence in Research” przyznawany przez Komisję Europejską ośrodkom spełniającym kryteria Europejskiej Karty Naukowca. UW [uw.edu.pl] współpracuje z 800 partnerami międzynarodowymi, z czego 400 reprezentuje 73 kraje, z którymi podpisano dwustronne umowy o współpracy. Na Wydziale Biologii UW mieści się Węzeł Krajowy GBIF, który koordynuje działania Krajowej Sieci Informacji o Bioróżnorodności (KSIB), skupiającej niemal wszystkie krajowe instytucje gromadzące dane przyrodnicze. Członkowie Sieci opublikowali 93 bazy, dostarczając ok. 1,6 mln rekordów rozmieszczenia do sieci GBIF. Projekt „Mapa Bioróżnorodności”, poświęcony początkowo dużym grupom owadów w Polsce, znacznie rozszerzył zakres działania sieci poprzez szeroką integrację danych digitalizację informacji z różnorodnych źródeł naukowych (kolekcji, publikacji, obserwacji) oraz połączenie wiedzy specjalistów z różnych środowisk.

Kolekcje UW obejmują ok. 500 tys. arkuszy zielnikowych roślin i grzybów, niewielkie kolekcje innych organizmów (bezkręgowców, pierwotniaków, kręgowców), a także żywe kolekcje okazów roślin w Ogrodzie Botanicznym UW.

Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Akademii Nauk

Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Akademii Nauk (MIZ PAN) posiada największe zbiory zoologiczne w Polsce. W niektórych grupach systematycznych np. ptaki, mięczaki i pajęczaki zbiory te należą do największych w Europie. MIZ PAN współpracuje z wieloma podobnymi muzeami na całym świecie, a przechowywane tu zbiory zoologiczne stanowią podstawę licznych projektów naukowych i badawczych, a także dydaktyki i wystaw. Okazy są wypożyczane naukowcom z kilkunastu instytucji każdego roku lub udostępniane podczas wizyt naukowo-dydaktycznych studentów, doktorantów i stażystów. Najnowsze kolekcje są przechowywane w warunkach, które umożliwiają ich wykorzystanie do badań genetycznych. Proces digitalizacji jest w toku, a do tej pory około 30% zostało poddanych digitalizacji.

Zbiory zoologiczne gromadzone były od początku XIX wieku i obecnie liczą około 7 000 000 okazów, w tym 18 000 typów. Najstarsze zbiory zgromadzone przez polskich badaczy pochodzą z Azji, Afryki i Ameryki Południowej. Wiele publikacji ma charakter pionierski (badania nad fauną jeziora Bajkał prowadzone przez Benedykt Dybowskiego lub badania pająków i ptaków Ameryki Południowej przez Władysława Taczanowskiego). W latach 1921–1939 Muzeum zorganizowało liczne wyprawy naukowe do Brazylii, Meksyku, Egiptu oraz trzy rejsy „Darem Pomorza” po Oceanie Atlantyckim. Podczas tych wypraw pracownicy Muzeum gromadzili cenny materiał zoologiczny, w tym zarówno faunę morską, jak i lądową. Kolejny etap rozwoju muzeum rozpoczął się w 1952 r. Wówczas badania terenowe za granicą prowadzono głównie w Europie (Bułgaria, Grecja, Jugosławia, Rumunia i Węgry) i Azji (Indonezja, Wietnam, Chiny, Korea i Mongolia). Wyprawy te wzbogaciły kolekcję o tysiące okazów i gatunków, które nie były wcześniej reprezentowane w kolekcji, w tym setki nowych gatunków i rodzajów. W 2019 r. obchodzono 200. rocznicę kolekcji zoologicznej MIZ PAN.

Partner institutes

Facilities in Poland

Roadmaps

National Funding

DiSSCo nie znajduje się na Krajowej Mapie Drogowej. Konsorcjum dąży do zmiany tego stanu. Wraz z uruchomieniem kilku dużych programów digitalizacyjnych w ramach Programu Operacyjnego Polska Cyfrowa pojawiły się nowe możliwości osiągnięcia tego celu. Środki na przeznaczone na te projekty są de facto wkładem rzeczowym w rozwój przyszłej krajowej infrastruktury obsługującej kolekcje. Projekty są w fazie inicjalnej i informacje na ich temat będą aktualizowane.

Our achievements

Success Stories

Zbiory Szymona Tenenbauma (1892–1941) są jednymi z najmniej znanych, a przy tym bardzo cennych kolekcji powstałych na przełomie XIX/XX wieku. Większość dostępnych publikacji dotyczy przede wszystkim krajowych badań terenowych prowadzonych przez Tenenbauma na terenie ówczesnej Polski m.in. Mazowsze, Tatry, Pieniny, Wileńszczyzna, Podole, Roztocze. Badacz ten opublikował trzy artykuły w oparciu o materiały pozyskane w czasie wypraw zagranicznych: na Balearach, w Brazylii oraz Meksyku.

Tenenbaum swoją przygodę z chrząszczami zaczął w wieku 13 lat, czyli od 1905 roku, a zakończył w momencie znalezienia się za bramą getta warszawskiego 1940 roku. Dane zebrane z etykiet dotyczące miejsca i czasu zbioru potwierdzają te doniesienia. Opracowane informacje wskazują, że najbardziej intensywne badania Tenenbaum prowadził na terenie Polski właśnie w okresie 20-lecia międzywojennego. Okazy sprzed 1905 roku mogą pochodzić od jego ojca, który również przywoził chrząszcze egzotyczne ze swoich wypraw po Europie, jednak nie jest możliwe całkowite potwierdzenie tej informacji, ze względu na brak podpisu jego ojca na etykietach, a także brak jego oryginalnego pisma, w celu porównania pisma z etykiet.

Doniesienia o tym, że zbiory ocalały i praktycznie bez uszczerbku przetrwały II wojnę światową muszą zostać potwierdzone. Zbyt dużo drastycznych wydarzeń, którym podlegały w tym czasie zbiory wskazuje, że jednak ich część mogła ulec zniszczeniu. Informacje z wpisu do Księgi Nabytków z 1947 roku wskazują, że MIZ PAN przejął darowiznę, która składała się z 266 pudeł, czyli muzealnych gablot. Ocalała kolekcja była przechowywana, dzięki pomocy Antoniny i Jana Żabińskich w Warszawskim Ogrodzie Zoologicznym. Nie jest znana dokładna data przeniesienia kolekcji do ZOO, gdzie częstym gościem badającym chrząszcze z kolekcji Tenenbauma był Ziegler – niemiecki entomolog-amator pełniący funkcję kierownika Arbeitsamtu, znajomy rodziny Tenenbaumów. Przed Powstaniem Warszawskim w 1944 roku kolekcja została przeniesiona do budynku Muzeum Zoologicznego znajdującego się przy ulicy Wilczej 64. Przechowywana była w preparatorni, która znajdowała się w piwnicy, co uchroniło ją przed zniszczeniem zarówno w czasie samego Powstania, jak i po nim, kiedy specjalne oddziały wojsk niemieckich systematycznie i planowo wyburzały Warszawę.

W literaturze nie ma żadnej wzmianki na temat współpracy Tenenbauma ze współczesnymi mu entomologami. Analiza danych z etykiet tylko zbioru kózkowatych wykazała jego intensywną współpracę z 73 osobami, od których pozyskiwał materiały lub które oznaczały chrząszcze z jego kolekcji.

Po II wojnie światowej, zgodnie z wolą Tenenbauma, jego żona Eleonora Krajewska-Tenenbaum przekazała zbiory na własność Muzeum Instytutu Zoologii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie. Dziś są one przechowywane w centralnym repozytorium zbiorów przyrodniczych Muzeum i Instytutu Zoologii PAN w Łomnej. Większość okazów znajduje się nadal w oryginalnych gablotkach, część kolekcji została dołączona do tzw. zbiorów skomasowanych.

Muzealne zbiory przyrodnicze, oprócz wartości naukowej, stanowią ważny element dziedzictwa kulturowego i historycznego. Bardzo często poszczególne kolekcje zwierząt stanowiąc niewielką cząstkę dużych zbiorów czekają na swoje odkrycie. Jedną z takich perełek jest kolekcja chrząszczy Szymona Tenenbauma, polskiego entomologa żydowskiego pochodzenia. Kolekcja ta została opracowywana z uwzględnieniem trzech głównych aspektów: naukowym, dydaktycznym oraz historycznym.

Opracowanie (digitalizacja) chrząszczy z rodziny kózkowatych (Cerambycidae) zdeponowanych w kolekcji Tenenbauma pozwoliło na wypracowanie odpowiednich procedur informatycznych i muzealnych. W wyniku powyższych prac powstała baza danych licząca 3922 rekordy zawierające łącznie 86284 danych; w kolekcji znajduje się 4721 okazów kózek (zbieranych na przestrzeni 81 lat przez licznych kolekcjonerów w tym Tenenbauma, reprezentujących 692 gatunki.

Wstępne wyniki pozwoliły na wyciągnięcie następujących wniosków:

  • kolekcja jest jednym z najstarszych zbiorów pozyskanych z terenów Polski, co stanowi o jej niezwykłej wartości (niektóre okazy mają ponad 150 lat, zbierane były w 1858 roku);
  • stanowi źródło informacji umożliwiających przeprowadzenie badań porównawczych zmian bioróżnorodności wybranych terenów (okazy posiadają etykiety z informacjami dotyczącymi miejsca i daty pozyskania materiałów oraz osób zbierających i specjalistów oznaczających materiał);
  • przechowywanie okazów „na sucho” umożliwia ich wykorzystanie do analiz molekularnych;
  • zaledwie kilka procent materiałów zgromadzonych w kolekcji zostało opublikowanych, stąd należy uznać ją za bardzo cenne źródło oryginalnych danych dotyczących bioróżnorodności przede wszystkim Europy (80% okazów), ale również Kaukazu, Bliskiego Wschodu, Brazylii, Meksyku, Afryki i USA;
  • dane zachowane w kolekcji umożliwią odtworzenie (w części) opracowania chrząszczy okolic Warszawy (maszynopis zaginął w 1939 roku), a także innych terenów – Tenenbaum zbierał chrząszcze głównie z terenów obecnej Polski (Pieniny, Tatry, Roztocze), a także z Podola i Wileńszczyzny;
  • oszacowano, że cały zbiór może liczyć około 150 000 okazów.

Everything on one screen

Collection Dashboard

The dashboard you can see below contains data on the collections of natural science institutions across Europe. Page one shows the approximate number of collections per category for all of the 89 institutes who participated in an initial DiSSCo survey and page two the national contributions to the European collection. The selection boxes allow filtering for country and institutions. The data in this dashboard is populated with information as sent by the DiSSCo partners through an initial survey in November 2017 and should therefore be considered as preliminary Following that survey, we went through a rigorous process of identifying obvious errors and contacting individuals to correct those. Nevertheless it will probably still contain some errors and information might be outdated. Please contact Niels Raes if you detect any issues so the data can be updated.

If you would like to see a full screen version of the dashboard, please click here.